Bir kişinin vefatının ardından yalnızca sahip olduğu taşınmazlar veya banka hesapları değil, malvarlığı içerisindeki birçok hak ve borç da miras hukuku açısından değerlendirilir. Mirasçıların kim olduğu, miras paylarının nasıl hesaplanacağı, borçların mirasçılara geçip geçmeyeceği, vasiyetnamenin nasıl uygulanacağı ve mirasçılar arasında anlaşma sağlanamaması hâlinde hangi hukuki yollara başvurulabileceği miras hukuku kapsamında ele alınmaktadır.
Türkiye’de miras hukukunun temel düzenlemeleri 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nda bulunmaktadır. Kanun; yasal mirasçıları, miras paylarını, vasiyetname ve miras sözleşmelerini, saklı payları, mirasın reddini, terekenin korunmasını ve mirasın paylaşılmasını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir.
Miras hukukunda en önemli noktalardan biri, mirasın yalnızca aktif malvarlığından oluşmadığının bilinmesidir. Mirasbırakanın taşınmazları, araçları, banka hesapları ve alacaklarının yanında borçları da terekenin değerlendirilmesinde önem taşır. Türk Medeni Kanunu’na göre mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle mirası kural olarak bir bütün hâlinde kanun gereğince kazanırlar ve kanundaki istisnalar saklı olmak üzere mirasbırakanın borçlarından da sorumlu olabilirler.
Bu nedenle miras sürecinin yalnızca “malları mirasçılar arasında bölüştürmek” şeklinde değerlendirilmesi doğru değildir.
Miras hukuku, bir kişinin ölümüyle birlikte malvarlığının kimlere, hangi oranlarda ve hangi hukuki şartlarla geçeceğini düzenleyen hukuk dalıdır.
Miras bırakan kişinin taşınmazları, banka hesapları, şirket hisseleri, araçları, alacakları ve diğer ekonomik değerleri terekenin aktif kısmını oluşturabilir. Bunun yanında kredi borçları, vergi borçları veya üçüncü kişilere karşı bulunan diğer borçlar da terekenin değerlendirilmesinde dikkate alınabilir.
Miras hukukunun başlıca çalışma alanları arasında;
yasal mirasçıların belirlenmesi,
miras paylarının hesaplanması,
mirasçılık belgesi alınması,
terekenin tespiti,
mirasın paylaşılması,
ortaklığın giderilmesi,
vasiyetname hazırlanması ve vasiyetnamenin iptali,
miras sözleşmeleri,
mirastan feragat,
mirasın reddi,
saklı pay uyuşmazlıkları,
tenkis davaları,
muris muvazaası,
mirastan mal kaçırma iddiaları,
miras sebebiyle tapu iptal ve tescil davaları
yer almaktadır.
Miras hukuku uyuşmazlıklarının önemli bir kısmında aile ilişkileri ile ekonomik menfaatler aynı anda gündeme gelir. Bu nedenle uyuşmazlığın yalnızca taşınmazların kimin adına kayıtlı olduğuna bakılarak değerlendirilmesi yeterli olmayabilir.
Mirasbırakanın sağlığında gerçekleştirdiği devirler, yaptığı bağışlar, düzenlediği vasiyetnameler ve mirasçılar arasında daha önce gerçekleştirilen kazandırmalar da mirasın paylaşımında önem taşıyabilir.
Bir kişinin vasiyetname bırakmadan vefat etmesi durumunda mirasın kimlere geçeceği yasal mirasçılık kurallarına göre belirlenir.
Türk Medeni Kanunu zümre esasına dayanan bir mirasçılık sistemi benimsemiştir.
Birinci zümrede mirasbırakanın altsoyu, yani çocukları ve onların altsoyu bulunmaktadır. Çocuklar mirasbırakana eşit olarak mirasçı olur. Mirasbırakandan önce ölen bir çocuğun payı ise belirli koşullarda onun altsoyuna geçer.
Altsoy bulunmuyorsa ikinci zümrede mirasbırakanın anne ve babası ile onların altsoyu devreye girer.
Bunların da bulunmaması durumunda üçüncü zümrede büyükanne ve büyükbabalar ile kanunun belirlediği şekilde onların altsoyu mirasçılık bakımından gündeme gelir.
Sağ kalan eşin miras payı ise hangi zümreyle birlikte mirasçı olduğuna göre değişmektedir.
Sağ kalan eş;
mirasbırakanın çocukları ve diğer altsoyu ile birlikte mirasçıysa mirasın 1/4’ünü,
mirasbırakanın anne ve baba zümresiyle birlikte mirasçıysa mirasın 1/2’sini,
büyükanne ve büyükbaba zümresi ve kanunda belirtilen kişilerle birlikte mirasçıysa mirasın 3/4’ünü alır.
Kanunda belirtilen bu zümrelerden mirasçı bulunmaması durumunda mirasın tamamı sağ kalan eşe kalabilir.
Ancak eşin miras payı hesaplanırken bazı durumlarda eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesinin miras paylaşımından önce ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.
Bu nedenle özellikle taşınmaz, şirket hissesi veya yüksek değerli malvarlığı bulunan miraslarda yalnızca miras paylarının matematiksel olarak hesaplanması yeterli olmayabilir.
Miras işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için uygulamada en sık ihtiyaç duyulan belgelerden biri mirasçılık belgesi, yaygın adıyla veraset ilamıdır.
Mirasçılık belgesi, ölen kişinin mirasçılarının kim olduğunu ve hangi oranlarda mirasçı olduklarını gösteren belgedir.
Türk Medeni Kanunu’nun 598. maddesi mirasçılık belgesini düzenlemektedir. Günümüzde gerekli şartların bulunması hâlinde yasal mirasçılar için mirasçılık belgesinin sulh hukuk mahkemesinden veya noterliklerden alınması mümkündür. Noterlerin veraset ilamı düzenleyebilmesine yönelik uygulamalar Adalet Bakanlığı tarafından da yürütülmektedir.
Mirasçılık belgesi;
tapu intikal işlemleri,
banka hesaplarına ilişkin işlemler,
araçların mirasçılara geçirilmesi,
şirket ortaklıkları,
sigorta ve diğer alacak işlemleri
gibi pek çok süreçte gerekli olabilir.
Ayrıca UYAP ile e-Devlet entegrasyonu sayesinde sistemde kayıtlı mirasçılar belirli mirasçılık belgelerini ve sulh hukuk mahkemelerince açılan vasiyetnamelere ilişkin bilgileri elektronik ortamda sorgulayabilmektedir.
Ancak mirasçılık belgesi kesin hüküm niteliğinde değildir. Belgede mirasçıların veya payların hatalı gösterildiği iddia ediliyorsa mirasçılık belgesinin iptali veya düzeltilmesine yönelik hukuki süreçler gündeme gelebilir.
Mirasbırakanın ölümünden sonra malvarlığının belirli kişiler arasında kendi iradesine uygun biçimde dağıtılmasını istemesi hâlinde başvurabileceği temel hukuki yöntemlerden biri vasiyetname düzenlemektir.
Türk Medeni Kanunu’na göre vasiyetname üç temel biçimde hazırlanabilir:
resmî vasiyetname,
el yazılı vasiyetname,
sözlü vasiyetname.
Resmî vasiyetname, kanunda belirtilen usule uygun biçimde resmî memur ve tanıkların katılımıyla düzenlenir. Resmî memur; sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine yetki verilen başka bir görevli olabilir.
El yazılı vasiyetnamenin ise kanunda öngörülen şekil şartlarına uygun hazırlanması gerekir. Tarih, yazım biçimi ve imza gibi unsurlar vasiyetnamenin geçerliliği açısından önem taşıyabilir.
Sözlü vasiyetname ise olağan bir vasiyet yöntemi değildir. Kanunda öngörülen olağanüstü koşulların bulunması durumunda başvurulabilecek istisnai bir yöntemdir.
Vasiyetnamenin hazırlanması sırasında yalnızca şekil şartları değil, saklı paylı mirasçıların hakları da dikkate alınmalıdır.
Bir kişinin “Bütün malvarlığımı istediğim kişiye bırakabilirim.” düşüncesi her durumda hukuken doğru değildir. Saklı paylı mirasçıların bulunması durumunda mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısım sınırlanabilir.
Vasiyetnamenin ehliyetsizlik, irade sakatlığı, hukuka veya ahlaka aykırılık ya da şekil eksikliği gibi nedenlerle geçersiz olduğu ileri sürülüyorsa şartları oluştuğunda vasiyetnamenin iptali davası gündeme gelebilir.
Bu nedenle özellikle önemli malvarlığı bulunan kişilerin vasiyetname hazırlarken şekil şartlarına ve saklı pay düzenlemelerine dikkat etmesi ileride yaşanabilecek miras uyuşmazlıklarını azaltabilir.
Saklı pay, miras hukukunun en önemli kavramlarından biridir.
Kanun bazı mirasçıların miras paylarının belirli bölümünü mirasbırakanın tasarruflarına karşı korumaktadır. Böylece mirasbırakan vasiyetname veya belirli karşılıksız kazandırmalar yoluyla saklı paylı mirasçının korunan payını ortadan kaldıramaz.
Güncel düzenlemeye göre saklı pay sahibi olabilecek kişiler arasında altsoy, anne ve baba ile sağ kalan eş bulunmaktadır. Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında kaldırılmıştır.
Saklı pay oranları temel olarak;
altsoy için yasal miras payının yarısı,
anne ve babanın her biri için yasal miras payının dörtte biri,
sağ kalan eş bakımından ise birlikte mirasçı olduğu zümreye göre kanunda belirlenen oranlardır.
Mirasbırakanın gerçekleştirdiği kazandırmalar nedeniyle mirasçının saklı payını alamaması hâlinde tenkis davası gündeme gelebilir.
Tenkis davasının amacı, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü aşan kazandırmaların saklı payı tamamlayacak ölçüde azaltılmasıdır.
Türk Medeni Kanunu’nun 560. maddesi uyarınca saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarrufların tenkisini talep edebilirler.
Tenkis davasında süre de önemlidir. Kanuna göre dava hakkı, saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde kanunda belirtilen başlangıç tarihlerinden itibaren on yıl geçmekle düşebilir.
Bu nedenle mirasçının saklı payının ihlal edildiğini düşünmesi hâlinde tereke, vasiyetnameler ve mirasbırakanın sağlığında yaptığı kazandırmalar birlikte incelenmelidir.
Bir kişinin ölümüyle mirasçılara yalnızca mal ve alacakların geçmediğini, borçların da miras hukuku bakımından önemli olduğunu belirtmiştik.
Türk Medeni Kanunu’na göre mirasçılar, mirasbırakanın ölümüyle birlikte mirası kural olarak bir bütün hâlinde kazanırlar. Mirasbırakanın borçları nedeniyle ekonomik açıdan olumsuz bir tereke bulunması durumunda mirasın reddi, yaygın ifadeyle reddi miras gündeme gelebilir.
Mirasın reddi bakımından en önemli konulardan biri süredir.
Kanun kapsamında mirasın reddi için genel olarak üç aylık süre bulunmaktadır. Yasal mirasçılar bakımından bu sürenin başlangıcı, mirasçılık durumunun ne zaman öğrenildiğine göre değerlendirilir. Atanmış mirasçılar açısından ise ölüme bağlı tasarrufun kendilerine bildirilmesi önem taşıyabilir.
Mirasın reddi, sulh hukuk mahkemesine sözlü veya yazılı bir beyanla gerçekleştirilir ve ret beyanının kayıtsız ve şartsız olması gerekir.
Ancak mirasçının tereke üzerinde bazı tasarruflarda bulunması ret hakkını etkileyebilir.
Örneğin mirasçı sıfatıyla terekenin olağan yönetimini aşan işlemler yapılması, tereke mallarının gizlenmesi veya sahiplenilmesi durumunda mirası reddetme hakkının kaybedilmesi söz konusu olabilir.
Bu nedenle borçlu olduğu düşünülen bir mirasta, mirasçının tereke malları üzerinde işlem yapmadan önce hukuki durumunu değerlendirmesi önemlidir.
Birden fazla mirasçının bulunması durumunda tereke malları mirasçılar arasında paylaşılıncaya kadar miras ortaklığı gündeme gelir.
Mirasçılar anlaşabiliyorsa terekenin paylaşımını kendi aralarında gerçekleştirebilirler. Ancak özellikle taşınmazlar, şirket hisseleri veya yüksek değerli mallar söz konusu olduğunda paylaşım konusunda uyuşmazlık çıkması oldukça yaygındır.
Örneğin üç kardeşe miras kalan bir taşınmazda kardeşlerden biri taşınmazın satılmasını isterken diğerleri taşınmazın aile içerisinde kalmasını talep edebilir.
Bu durumda paylaşımın nasıl yapılacağı taşınmazın bölünebilir olup olmamasına ve tarafların taleplerine göre değerlendirilir.
Türk Medeni Kanunu’na göre değerinde önemli azalma olmadan bölünemeyen tereke malının, koşulları varsa mirasçılardan birine özgülenmesi gündeme gelebilir. Mirasçılar malın bölünmesi veya özgülenmesi konusunda anlaşamazlarsa malın satılması ve bedelinin mirasçılar arasında paylaştırılması söz konusu olabilir.
Uygulamada mirasçılar arasında paylı veya elbirliği mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda ortaklığın giderilmesi davası da gündeme gelebilmektedir.
Ancak satış her zaman ilk ve tek çözüm değildir.
Mirasçılar arasında paylaşma sözleşmesi, belirli malların bazı mirasçılara bırakılması ve değer farklarının para ile dengelenmesi gibi alternatif yöntemler de değerlendirilebilir.
Bu nedenle özellikle aile şirketleri, tarım arazileri veya aile konutu gibi ekonomik ve duygusal değeri yüksek malvarlıklarında paylaşım planının dava açılmadan önce değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Miras hukukunda en sık karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri halk arasında “mirastan mal kaçırma”, hukuk uygulamasında ise belirli şartlarda muris muvazaası olarak ifade edilen durumlardır.
Muris muvazaası genel olarak mirasbırakanın gerçekte bağışlamak istediği bir taşınmazı, mirasçıların miras haklarını etkileyebilmek amacıyla satış veya başka bir işlem görüntüsü altında devretmesi iddiasının bulunduğu uyuşmazlıklarda gündeme gelir.
Örneğin mirasbırakan, gerçekte herhangi bir satış bedeli almadan taşınmazını çocuklarından birine satış yapılmış gibi devretmiş olabilir. Diğer mirasçılar, gerçek iradenin bağış olduğu ve işlemin kendilerinden mal kaçırmak amacıyla gerçekleştirildiği iddiasında bulunabilir.
Ancak mirasbırakanın sağlığında çocuklarından birine taşınmaz devretmiş olması tek başına işlemin muris muvazaası olduğu anlamına gelmez.
Devredilen taşınmazın değeri, satış bedelinin gerçekten ödenip ödenmediği, tarafların ekonomik durumu, mirasbırakanın makul bir satış nedeni bulunup bulunmadığı, aile ilişkileri ve olayın diğer özellikleri birlikte değerlendirilebilir.
Muris muvazaasına ilişkin tapu iptali ve tescil davaları uzun yıllardır Yargıtay içtihatlarının önemli uygulama alanlarından biridir. Yargıtay’ın güncel iş bölümü kararlarında da 1 Nisan 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı kapsamında uygulamada “muris muvazaası” olarak adlandırılan tapu iptali ve tescil uyuşmazlıkları özel olarak belirtilmektedir.
Muris muvazaası ile tenkis davası aynı dava değildir.
Muris muvazaasında görünürdeki işlemin gerçek iradeyi yansıtmadığı iddiası bulunurken tenkis davasında temel mesele saklı payın ihlal edilmesidir. Somut olayın özelliklerine göre hangi hukuki sebebe dayanılması gerektiği ayrıca belirlenmelidir.
Miras uyuşmazlıkları çoğu zaman birden fazla hukuki işlemin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Tapu kayıtları, banka hesapları, vasiyetnameler, önceki devir işlemleri, aile nüfus kayıtları ve mirasçılık belgelerinin birlikte incelenmesi gerekebilir.
Bir miras hukuku avukatı, mirasbırakanın vefatından sonra ortaya çıkan uyuşmazlıkların yanı sıra kişi henüz hayattayken gerçekleştirilecek miras planlamasında da hukuki destek sağlayabilir.
Miras hukuku kapsamında hukuki destek alınabilecek başlıca alanlar arasında;
mirasçılık belgesinin alınması,
miras paylarının hesaplanması,
terekenin tespiti,
mirasın paylaşılması,
paylaşma sözleşmelerinin hazırlanması,
vasiyetname hazırlanması,
vasiyetnamenin iptali,
miras sözleşmeleri,
mirastan feragat sözleşmeleri,
saklı pay hesaplamaları,
tenkis davaları,
mirasın reddi,
muris muvazaası davaları,
tapu iptal ve tescil davaları,
ortaklığın giderilmesi,
mirasçılar arasındaki alacak ve denkleştirme uyuşmazlıkları
yer alabilir.
Miras hukuku açısından özellikle sürelerin takip edilmesi önemlidir.
Örneğin mirasın reddinde genel olarak üç aylık süre bulunurken tenkis ve vasiyetnamenin iptali gibi davalarda farklı hak düşürücü süreler uygulanmaktadır. Bu nedenle “miras davalarında her zaman dava açılabilir” şeklinde genel bir yaklaşım ciddi hak kayıplarına yol açabilir.
Ayrıca mirasçının vefat sonrasında terekeye ait taşınmazı satması, banka hesabındaki parayı kullanması veya diğer tereke malları üzerinde işlem gerçekleştirmesi bazı hukuki sonuçlar doğurabileceğinden özellikle borçlu terekelerde dikkatli davranılması gerekir.
Sonuç olarak miras hukuku, bir kişinin ölümünden sonra malvarlığının mirasçılara geçişinden çok daha geniş bir hukuk alanıdır. Yasal mirasçıların belirlenmesi, vasiyetnamelerin uygulanması, saklı payların korunması, borçlu terekenin reddedilmesi ve mirasçılar arasındaki paylaşımın gerçekleştirilmesi farklı hukuki kurallara tabidir.
Miras uyuşmazlıklarında sağlıklı bir değerlendirme yapılabilmesi için öncelikle mirasçıların ve miras paylarının belirlenmesi, ardından terekenin aktif ve pasiflerinin tespit edilmesi gerekir. Mirasbırakanın sağlığında yaptığı bağış ve devirler ile varsa vasiyetname veya miras sözleşmeleri de bu değerlendirmeye dahil edilmelidir.
Özellikle taşınmazların bulunduğu miraslarda tapu kayıtları ve geçmiş devir işlemlerinin incelenmesi; saklı pay ihlali, muris muvazaası veya denkleştirme iddialarının değerlendirilmesi açısından önem taşıyabilir.
Mirasçıların anlaşma sağlayabilmesi hâlinde uzun süren yargılama süreçlerine gerek kalmadan paylaşım gerçekleştirilebilir. Ancak anlaşmanın mümkün olmadığı veya mirasçılardan birinin hakkının ihlal edildiği durumlarda Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen dava ve başvuru yollarına başvurulması mümkündür.
Her miras dosyasının aile yapısı, tereke kapsamı ve daha önce gerçekleştirilen hukuki işlemleri farklı olduğundan uygulanacak yöntem somut olay özelinde değerlendirilmelidir.
Hukuki süreçlerinizde güvenilir ve çözüm odaklı destek.
